vasael.ir

کد خبر: ۱۵۸۲۱
تاریخ انتشار: ۰۳ بهمن ۱۳۹۸ - ۱۹:۲۴ - 23 January 2020

یادداشت | درآمدی بر «شأن شارع در تخاطب»

وسائل ـ «شأن شارع» در حقیقت الگویی است که از شارع حکیم به دست می آوریم، لذا ریشه‌های این بحث به «خداشناسی» و «دین شناسی» بازمی گردد. از این‌رو بحث «شأن شارع» را می‌توان حلقه واسط میان مبانی «کلامی» و «دین شناسی» با مبانی «فلسفه فقهی» و «فلسفه اصولی» به حساب آورد، البته تکمیل دیگر اضلاع بحث، نیازمند پرداختن به مباحث «انسان شناسی»، «جامعه شناسی» و «فلسفه تاریخ» نیز می‌باشد.

به گزارش خبرنگار وسائل، «شأن شارع» در حقیقت الگو، تصویر و یادداشت | درآمدی بر «شأن شارع در تخاطب»تمثلی است از نسبت میان «مکلف» و «خداوند متعال» (شارع حکیم) که مناسبات میان این‌دو را تعیین می کند. این الگو که تصویری چند ضلعی و چند وجهی است دارای سه مولفه اصلی است: «شارع» در یک طرف، «مکلف» در مقابل و «خطاب» و «حکم» که نسبت میان شارع و مکلف را مشخص می کند.

مجموع این عناصر را می توان «تخاطب» نام نهاد که شامل «خطاب کننده»، «مخاطب» و «خطاب» است. در این میان عنصر «شارع» مولفه اصلی در تخاطب به حساب می آید و ترسیم خصوصیات شارع با عنوان «شأن شارع» از اهمیت مضاعفی برخوردار است که بر کیفیت تحلیل دیگر عناصر نیز تأثیرگذار است. اینکه شارع کیست؟ و چه خصوصیاتی دارد؟ و در تخاطب با مکلفین، چه شأنی دارد؟ در پاسخ به سوالاتی همچون: «مخاطب» شارع کیست؟ و اینکه «خطاب» چه خصوصیاتی دارد؟ موثر است.

شناخت «شأن شارع» و کیفیت تخاطب او با مکلفین، در حقیقت الگو و مدلی است که بر همه مناسبات شناخت شریعت از طریق فقه و همچنین دستیابی به روش های تفقه در علم اصول، حاکم می گردد. از این رو ضروری است پیش از ورود به دیگر مبانی تفقه همچون حکم شناسی و روش شناسی، برای دستیابی به تصویر صحیحی از «شأن شارع در تخاطب» تلاش نماییم.

«شأن شارع» در حقیقت الگویی است که از شارع حکیم به دست می آوریم، لذا ریشه های این بحث به «خداشناسی» و «دین شناسی» بازمی گردد. از این رو بحث «شأن شارع» را می توان حلقه واسط میان مبانی «کلامی» و «دین شناسی» با مبانی «فلسفه فقهی» و «فلسفه اصولی» به حساب آورد، البته تکمیل دیگر اضلاع بحث، نیازمند پرداختن به مباحث «انسان شناسی»، «جامعه شناسی» و «فلسفه تاریخ» نیز می باشد.

در میراث فقهی و اصولی حوزه بحث مستقلی ناظر به «شأن شارع» وجود نداشته است، اما آنچه مشهود است اینکه فقها و اصولیون، بیش از همه نسبت مکلفین را با شارع در فضای «عبد و مولای عرفی» ترسیم کرده و مناسبات حقوقی خود را در این بستر دنبال می کردند.

این امر در برخی مواضع آشکار و روشن است و حتی در بسیاری از مواقع به آن تصریح کرده اند و در برخی مواضع نیز مخفی و مطویّ است که با تحلیل های مبنایی قابل اثبات است. خصوصیات جامعه برده داری در گذشته، چگونگی تأثیر فرهنگ برده داری بر ارتکازات فقها و مواضع حضور این ارتکاز در مباحث فقه و اصولی، از مباحث گسترده ای است که برخی از فقهای معاصر به آن پرداخته اند.

در این میان برخی ایده های متفاوت از «شأن شارع» در خلال مباحث فقها به چشم می خورد، به عنوان مثال تحلیل محقق اصفهانی از شارع با عنوان «احد من العقلا» و نتایجی که بر آن مترتب می سازد، در حقیقت یک تصویر از شأن شارع است که ابتدا توسط محقق اصفهانی(ره) طرح گردید: «الشارع من العقلاء، بل رئيس العقلاء، فهو بما هو عاقل كسائر العقلاء»[1] و توسط فقهای دیگر نیز تفصیل داده شد؛ «لأن الشارع‏ من‏ العقلاء بل رئيسهم و هو خالق العقل فلا بد أن يحكم بحكمهم‏»[2]. این تصویر از شأن شارع مورد نقد فقهای متأخر قرار گرفته است.[3]

مرحوم نائینی هرچند با نظریه انحلال خطابات شرعی بر تأثیر فضای عبد و مولا در علم اصول افزود اما در کتاب «تنبیه الامه» دو نحو سلطنت تملیکیه و سلطنت ولایتیه را از یکدیگر تفکیک کرد و تصویر مطلوب خود را از حاکمیت به سوی سلطنت ولایتیه سوق داد و از سلطنت تملیکیه که همان نظام برده داری است فاصله گرفت، هرچند تأثیر این فضای حاکمیت و مناسبات قانونی را در علم اصول دنبال نکرد.[4]

نمونه دیگری از شأن شارع را می توان در نظریه حق الطاعه شهید صدر ره مشاهده کرد، آنجا که ایشان به اقسام مولویت می پردازد و شارع را مولای حقیقی معرفی می کند که با موالی و عبید عرفی تفاوت دارد و ثمرات اصولی آن را بررسی می کند.[5] البته شهید صدر ره، با طرح نظریه مکتب ها، تصویر کامل تری از شأن شارع ترسیم می کند؛ شارعی که صرفاً به احکام خرد و فردی بسنده نمی کند بلکه به ارائه منهجی برای تنظیم حیات اجتماعی بشری نیز می پردازد، از این رو نظامات اجتماعی را نیز می بایست مستند به شارع نمود.

علامه طباطبایی(ره) هرچند بحث مستقلی در این خصوص ندارند اما برخی مبانی ایشان همچون «اصل استخدام» که پایه و اساس تحلیل از پیدایش روابط اجتماعی است با فضای برده داری تناسب بیشتری دارد. ایشان هرچند در گسترش بحث «اعتباریات» نقطه عطفی به حساب می آیند اما اعتبارات قانونی را از اعتبارات ادبی تفکیک نکرده و هردو را به روش واحدی تحلیل می کنند.

از این رو در تحلیل ایشان از اوامر و نواهی، سایه سنگین فضای عبد و مولا احساس می شود،[6] البته ایشان تحلیل های کامل تری از جامعه، اخلاق، قانون و... در تفسیر المیزان ارائه کرده اند که کمتر مورد توجه قرار گرفته است.

امام خمینی(ره) نیز با نظریه «خطابات قانونی» ایده ای متفاوت از «شأن شارع» را به نمایش می گذارد که از تصویر مولای عرفی فاصله گرفته و به «شارع قانونگذار» نزدیک می شود، اما افق گشایی اصلی حضرت امام را می بایست در این عبارت ایشان جستجو کرد که «الإسلام هو الحكومة بشؤونها، و الأحكام قوانين الإسلام، و هي شأن من شؤونها، بل الأحكام مطلوبات بالعرض، و أُمور آليّة لإجرائها و بسط العدالة.».[7]

از منظر حضرت امام، شارع حکیم، صرفاً به بیان قوانین شرع بسنده نکرده است بلکه حقیقت دین، جریان توحید و ولایت است که باطن شریعت به حساب می آید، و غرض اصلی از شریعت، تشکیل حکومت، جریان ولایت و تحقق توحید است.

امروزه رقیب جدی فضای «عبد و مولای عرفی» را می بایست نظریه «اعتبارات قانونی» به حساب آورد که نخستین بار توسط آیت الله سید علی سیستانی مطرح شده است. نظریه ایشان که ابتدا در کتاب «الرافد» منتشر گردید «شأن شارع» را شأن «قانونگذاری» معرفی می کند.

مطابق شأن قانونگذاری، این شخصیت شارع نیست که احترام دارد و می بایست اطاعت شود بلکه خود قوانین، موضوعیت پیدا می کنند. اعتبار و احترام قانون نیز به قوانین جزائی است که ضمانت اجرایی قانون را تأمین می کند.[8]  

آیت الله سید احمد مددی از دیگر صاحب نظران این عرصه هستند که شأن شارع را «ولایت و قانونگذاری» می دانند، ایشان هرچند نظریه اعتبارات قانونی را می پذیرند و فضای قانونی را بر شریعت حاکم می دانند اما پشتوانه قانون را «ولایت» می دانند و شأن اصلی شارع را «ولایت» معرفی می کنند. مباحث ایشان مشحون از تطبیقات فقهی و اصولی میان دو فضای «عبد و مولا» و «قانونی ولائی» است.[9]

در این میان، آقای ابوالقاسم فنایی را نیز می توان از جمله نظریه پردازانی دانست که به این موضوع پرداخته است.

ایشان در دو کتاب «دین در ترازوی اخلاق» و «اخلاق دین شناسی» و برخی نوشته های بعدی، اخلاق پشتوانه فقه موجود را «اخلاق بردگان» می داند و معتقد است «اخلاق سکولار» یا «اخلاق فرادینی» را می بایست جایگزین نمود و آن را چارچوب فقه قرار داد. ایشان به جای «عبد و مولا» که نماد نظام بردگی است، «عبد و مولای» نظام بندگی را جایگزین کرده و تفاوت های ایندو نظام را برمی شمرد.

مرحوم سیدمنیرالدین حسینی ره نیز از جمله اندیشمندانی بود که بحث «شأن شارع در تخاطب» را به تفصیل مطرح کرد و آثار آن را مبانی فلسفه اصول بررسی نمود. ایشان با طرح این مساله که شأن شارع، «ولایت و سرپرستی تکامل بشر» تا قیامت است، گستره و ابعاد شأن شارع را در مقیاس تاریخی تصویر کرد و از لوازم این مبنا در تحلیل از خطاب و ادبیات شارع و در نتیجه، چگونگی تصویر حکم، و مبانی روشی دستیابی به آن، به تفصیل سخن گفت./702/241/ح

یحیی عبدالهی


منابع: 

[1]. نهاية الدراية في شرح الكفاية، ج‏3، ص: 344

[2]. أصول الفقه ( مظفر، محمد رضا )، ج‏2، ص: 98

[3]. بنگرید: بحوث في علم الأصول، ج‏9، ص: 227

[4]. تنبیه الامه و نتزیله المله، ص40

[5]. بنگرید: بحوث في علم الأصول، ج‏8، ص: 44 المعنى الثالث: هو الحجيّة الأصوليّة

[6]. اصول فلسفه و روش رئالیسم، ج2، ص221

[7]. كتاب البيع (للإمام الخميني)، ج‌2، ص: 633‌

[8]. بنگرید: نظریه اعتبار قانونی در گذار از شخصیت گرایی، علی الهی خراسانی

[9]. بنگرید جزوه نظام قانونی ولائی، تقریر دروس استاد مددی

ارسال نظر
نام:
ایمیل:
* نظر:
آخرین اخبار
اوقات شرعی
۲۹ / ۰۶ /۱۳۹۹
قم
اذان صبح
۰۵:۲۸:۰۹
طلوع افتاب
۰۶:۵۲:۴۱
اذان ظهر
۱۳:۰۰:۳۳
غروب آفتاب
۱۹:۰۶:۴۰
اذان مغرب
۱۹:۲۳:۳۲