vasael.ir

کد خبر: ۱۵۳۱۳
تاریخ انتشار: ۲۷ آبان ۱۳۹۸ - ۱۹:۳۸ - 18 November 2019
از سوی استاد درس خارج حوزه علمیه مطرح شد؛

رویکرد اسلام در حقوق بشر، تکاملی است

وسائل ـ حجت الاسلام والمسملین ارسطا ضمن نقد کتاب حقوق بشر در اسلام، پیرامون رویکرد اسلام در زمینه حقوق بشر اظهار داشت: نویسنده در تبیین رویکرد‌های مختلف در حقوق بشر به رویکرد‌های انفعالی، تقابلی و تعاملی اشاره کرده است؛ به نظر می‌رسد در اینجا می‌توان به رویکرد چهارمی به اسم رویکرد تکاملی اشاره کرد. یعنی آنچه که اسلام در مباحث حقوق بشر در نظر دارد، با توجه به اینکه این حقوق‌ها از خالق بشر ناشی شده است، رویکرد تکاملی است چراکه حقوق بشر را ارتقاء می‌دهد.
به گزارش خبرنگار وسائل، صبح روز پنجشنبه 23رویکرد اسلام در حقوق بشر، تکاملی است آبان ماه، نشست علمی با موضوع «بایسته های تدوین درسنامه دانشگاهی در زمینه حقوق بشر در اسلام» با معرفی و نقد کتاب حقوق در بشر اسلام تالیف حجت الاسلام حسین جوان آراسته در کمیسیون حقوق بشر قم برگزار شد.

در این نشست، حجت الاسلام و المسلمین محمدجواد ارسطا استاد درس خارج حوزه علمیه، حجت الاسلام حسین جوان آراسته عضو هیئت علمی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه و دکتر مجید جاوید عضو هیئت علمی دانشکده حقوق دانشگاه تهران به عنوان ارائه دهنده و دکتر محمد حسن ضیایی فر دبیر کمیسیون حقوق بشر در استان قم به عنوان دبیر حضور داشتند.
 

خلاء در نگارش کتاب درسی حقوق بشر در اسلام

در ابتدای این نشست، دکتر محمد حسن ضیایی فر ضرورت برگزاری این نشست را چنین تشریح کرد: مهم است که بدانیم درس نامه های دانشگاهی در زمینه حقوق بشر در اسلام چگونه باید باشد و امروزه چه تعداد از این درس نامه ها موجود است. بدون شک، کتاب حقوق بشر در اسلام که توسط آقای آراسته نگاشته شده، از جمله تالیفات قابل توجهی است که در با نگاه به پر کردن خلاء موجود در این زمینه، نوشته شد.

به نظر می رسد در موضوعی که اهمیت بسیاری دارد و آثار محدودی نیز پیرامون آن به رشته تحریر درآمده است، نقد و بررسی یک اثر و آینده پژوهی آن، دلیل مناسبی برای برگزاری این سری نشست ها است. ایده‌آل ما آن است که به آثاری برسیم که مدرسین بتوانند به راحتی از میان آنها، یکی را برگزینند و به عنوان منبع درسی انتخاب کنند.

اثری که هم از لحاظ شیوایی نوشتاری، هم به لحاظ ترتیب شکلی تنظیم مطالب، هم به لحاظ اتقان منابع علمی و هم به لحاظ متناسب بودن تحلیل هایی که مولف ارائه می کند، با سطح دانش پژوهان یکسان باشد. متاسفانه تاکنون در این زمینه خلاء هایی موجود بوده که امیدواریم با اینگونه تلاش ها، با این وضعیت مواجه نباشیم.

در ادامه این نشست حجت الاسلام جوانرویکرد اسلام در حقوق بشر، تکاملی است آراسته، گزارشی از کتاب خود ارائه کرد و گفت: درس حقوق بشر در اسلام در سابق یک درس اختیاری بود که در ادامه، به دو واحد اجباری مبدل شد و ما در همین راستا، تصمیم به نگارش کتاب، مطابق با همان سر فصل های رایج گرفتیم. از این جهت، متنی که ملاحظه می فرمائید اگر بر اساس سر فصل های جدید، اولین نباشد جزء اولین هاست. به طور طبیعی، نگارش کتاب در جایی که در قبل از آن، راهِ نرفته باشد، مشکلات خاص خود را دارد.

ما در پیشگفتار این کتاب، به نکاتی اشاره کرده ایم؛ مثل بنا بر ایجاز و مختصر بودن. چراکه یکی از آفت های کتاب های درسی، مفصل بودن است که کاهش میل و رغبت دانش پژوهان را به همراه دارد. ما سعی کردیم در این کتاب ملاحظاتی را در سر فصل ها داشته باشیم که اگر به اختیار خود ما بود، تغییرات بیشتری در آنها اعمال می کردیم. همچنین لازم به ذکر است که کتاب را با توجه به مقطع کارشناسی نوشته ایم.
 

تدریس درس حقوق بشر در اسلام، یکی از سخت ترین تدریس‌هاست

در ادامه دکتر مجید جاوید در نقد کتاب مطرح کرد: رویکرد اسلام در حقوق بشر، تکاملی استواقعیت این است که تدریس حقوق بشر در اسلام یکی از سخت ترین تدریس هاست؛ این کتاب باید به نوعی تدریس شود که هم حقوق بشر رعایت شود، هم ارزش و کرامت اسلام رعایت شود و هم دانش پژوهان قانع شوند. به همین خاطر، در گام اول از نگارش این اثر تشکر می کنم.

این کتاب از چند جهت قابل ارزیابی است؛ در محاسن آن می توان گفت که فصل بندی رایج را رعایت کرده است؛ از مدل های درختواره ای استفاده کرده که برای دانش پژوهان ارزشمند است و در انتهای هر فصل، نگارنده نظر خود را گفته و پرسش هایی را مطرح کرده و زمینه را برای پژوهش آماده کرده است. از ویژگی های دیگر این اثر، عمیق بودن در موضوعات اسلامی است، بحث هایی که ناظر به فقه، رجال و قرآن کریم است.

اما از لحاظ نقد، به نظر می رسد که بر این کتاب، نقد اساسی وجود نداشته باشد؛ صرفا مطالبی را عرض می کنم که در برخی موارد، می توان مکمل و در برخی موارد، باعث ساده سازی بحث برای مخاطب باشد. اما نقدهایی که به نظر می رسد:

بر اساس بحث های روش شناسی، باید در درس‌نامه نویسی، ساختار پژوهشی دیده شود و مولف در مقدمه آن را توضیح دهد. باید روش تحقیق مشخص شود که آیا رویکرد آن، اجتهادی بوده است، یا اکتشافی، یا توصیفی؟ نویسنده اشاره نکرده که در نگارش این کتاب، چه ابتکاری داشته است که بدان اقدام کرده است؟ همچنین، موضع نگارنده نسبت به نظریه های رایج به خوبی مشخص نشده است.

در انتهای کتاب، نتیجه و جمع بندی وجود ندارد. نویسنده در مقدمه به دو نظر افراطی و تفریطی اشاره کرده است اما در انتها مشخص نکرده که نظریه میانی که نظر مختار بوده، چیست.

فصل های سوم و چهارم مبتنی بر اسناد بین‌المللی در نظر گرفته شده، در حالی که شایسته است نویسنده مشخص کند که چرا برخی از مصادیق این دو فصل را ذکر کرده و برخی را ذکر نکرده است؛ با توجه باز بودن فصل سوم چهارم، خواننده دچار ابهام می شود. به نظر می رسد که در بحث حق و تکلیف ها، مباحث بیش حد لازم، عمیق شده است.
 

قانون حمورابی به عنوان پشتیبان رسمی حقوق بشر تلقی نمی‌شود

در قسمت تاریخچه، اکتفا به تاریخچه حقوق بشر در اسلام کافی است و لازم نیست که قانون حمورابی یا فرمان اشراف انگلستان یا حقوق شهروندی فرانسه را ذکر کنیم. در حالی‌که هیچ یک از این موارد، در اسناد بین المللی به عنوان پشتیبان رسمی حقوق بشر تلقی نمی شوند.

شاید بهتر بود که به جای این مصادیق از منشور مدینه و فرمان امام علی(ع) به عنوان حقوق بشر اسلام استفاده شود. همانطور که نویسنده اشاره کرده، حقوق بشر معاصر به نوعی متاثر از نظریه های دینی است؛ در نتیجه شایسته نیست که ما در تاریخچه حقوق بشر در اسلام، از اسناد حقوق بشر در فرانسه استفاده کنیم. افزون بر آنکه، حقوق فرانسه تنها برای کشور فرانسه تدوین شده است و آنها تدوین این قانون، هیچ نگاهی به بشریت نداشته اند.
 

منشور مدینه، یک مدل در تاریخچه حقوق بشر است

می توان از منشور مدینه که حمیدالله از آن با عنوان اولین قانون اساسی بشریت یاد می کند، به عنوان مدل در بحث تاریخچه حقوق بشر در اسلام استفاده کنیم.

نویسنده، پیشینه حقوق بشر در اسلام را بسیار مختصر آورده است، در حالی‌که مثل حقوق بشر در قرآن پر است از مباحث پر مغز و اساسی. معتقدم که نویسنده باید در این بحث، از روش مراجعه به قرآن سخن می گفت که چرا در قرآن، مثلا بحث حیات ذکر شده است، بحث قصاص خیر؟ چرا بحث آزادی ذکر شده است بحث دیات خیر؟ و چرا بحث برابری ذکر شده است، بحث ارث زنان خیر؟

همچنین وقتی مباحث حقوق بشر در نهج البلاغه ذکر شده است، اما ثمره آن برای دانش پژوهان بیان نشده است. بهتر بود که آنها را به یکی از مصادیق حقوق بشر معاصر ربط می داد که بتوان آن را در جامعه اجرا کرد. همچنین بحث حقوق بشر در سیره نبوی و علوی بسیار مختصر تالیف شده است.
 

رویکرد رایج در مبانی نظری، هستی شناسی، معرفت شناسی، انسان شناسی، جامع شناسی و روش شناسی است

در بحث رویکردها، نویسنده از موضع گیری صریح خودداری می کند. دلیل رویکرد تعاملی باید مشخص شود. ارجاعات مکرر به نویسندگانی که مشهور نیستند نیز، به چشم می خورد. در بحث مبانی، از معرفت شناسی شروع شده و در ادامه بحث جهان شناختی ذکر شده است؛ در حالی‌که در رویکردهای رایج در بررسی مبانی نظری و مبانی فلسفی، ما از هستی شناسی شروع می کنیم، در ادامه معرفت شناسی را مورد بررسی قرار می دهیم، در ادامه انسان شناسی را مورد بررسی قرار می دهیم، در ادامه جامع شناسی را مورد بررسی قرار می دهیم و در پایان، روش شناسی را مورد قرار می دهیم.

در بحث حقوق طبیعی و فطری اشاره به مکاتب پوزیتیویستی، طبیعی و اسلام (مستقلا یا ترکیبا) مناسب است. رویکرد نویسنده در کتاب بیش از آنکه عقلائی باشد، اخباری است در حالی‌که رویکرد اسلامی به ما این اجازه را می دهد که ما از عقل بهره ببریم. در کتاب از «اصول حقوق بشر» سخن گفته شده است؛ لازم است نویسنده اشاره کند که این اصول آیا مربوط به اسلام است، یا اجتهاد نویسنده. همچنین باید فلسفه چینش آنها را روشن کند.

در این کتاب به بسیاری از اشکالاتی که در این زمینه به اسلام می شود، ذکر نشده است؛ مباحث مهمی مانند زنان، سن ازدواج دختران، اذن پدر برای ازدواج دختران، چند همسری و اقلیت ها مغفول مانده و فسلفه این مسائل مهم تبیین نشده است. همچنین بحث مجازات ها اصلا باز نشده است؛ مثلا چرا زناکار باید سنگسار شود؟ چرا مجازات لواط قتل است؟ این امر در حالی است که چالش هایی این چنینی، جزء دغدغه و سوال های اصلی دانش پژوهان است.

به نظر لازم است مرز حقوق بشر و حقوق شهروندی تنقیح شود. مرز حقوق بشر به مثابه یک حق فردی با حقوق شهروندی که در موارد متعددی از آن در کتاب استفاده شده، متفاوت است.

در پایان، به اعتقاد ما، چنانچه از نظریه نسبیت در حقوق شهروندی استفاده می شد، پاسخ بیشتر شبهات روشن می شد؛ چراکه هم در بحث مجازت ها نسبیت داریم و هم در بحث حقوق. به تعبیر دیگر، اگر مرکزیت دولت، مسلمانان و عامه جامعه را در نظر بگیریم، می توان به بسیاری از شبهاتی که امروزه در این زمینه مطرح است، پاسخ داد.

در ادامه حجت الاسلام والمسلمین ارسطا در مقام رویکرد اسلام در حقوق بشر، تکاملی استبیان محاسن کتاب حقوق بشر در اسلام مطرح کرد: کتاب حقوق بشر در اسلام از کتاب های ارزشمندی است که در این زمینه تدوین شده است. اینکه برخورد انفعال گرایانه یا توجیه گرایانه در مسائل حقوق بشر در کتاب دیده می شود، ناشی از جو حاکم بر چنین مباحث است. ذهن دانشجویی که به تازگی وارد دانشگاه شده، پر است از اشکالات گوناگون و دیدگاه های منفی که به سبب علل مختلف به آن دامن زده شده است.

ما هر چه قدر که از مسائل حقوق بشر بگوییم باز هم اشکال می شود که چرا عملکرد ما با مسائلی که در حقوق بشر در اسلام مطرح است متفاوت است؟! همچنین، برخی از دانشجویان با این مشکل رو به رو هستند که از حقوق اولیه ای که یک شهروند باید دارا باشد، محروم هستند؛ حال هنگامی که این فرد وارد کلاس حقوق بشر در اسلام می شود و با مباحث آن آشنا می شود، قطعا جبهه گیری می کند.
 

در مباحث حقوق بشر، جو حاکم بر علیه مسلمانان است

گذشته از آن، در مباحث حقوق بشری، قلم در دست دشمن است که در این صورت، مانور دادن بسیار مشکل است. جو حاکم در مباحث حقوق بشر، مخصوصا در مسائلی نظیر مجازات ها و حق ها بر علیه مسلمانان است. به این ترتیب، قلم زدن در چنین حیطه ای مشکل به نظر می رسد.
 

چرا در مباحث حقوق بشر نمی توان به دیدگاه غیر مشهور استناد کرد؟

اما اینکه در کتاب، از نظریات مشهور استفاده شده و نظر اجتهادی نویسنده کمتر به چشم می خورد، بدین خاطر است که استفاده از نظریه اجتهادی نویسنده یا افرادی که مشهور نیستند، کمتر قابلیت استناد دارند. مثلا در باب مجازات ارتداد، اگر واقعا ما باشیم و آنچه که فقها در کتاب های مختلف آورده اند، باید بگوییم که فقها به صورت مطلق معتقدند، حکم شخصی که مرتد فطری باشد، اعدام است و نیازی به استنابه ندارد. آنها به همین مقدار اکتفا گرده و به شبهاتی که امروزه مطرح است، نپرداخته اند.

این در حالی است که برخی از فقها نظیر حضرت آیت الله مکارم شیرازی اشاره کرده اند که اگر شخصی، در اثر شبهاتی که توان پاسخ گویی به آنها را ندارد، مرتد شود، مصداق «ارتداد عن شبهه» است و در نتیجه، مشمول قاعده درء می شود. این فتوا، در میان مشهور کتاب های شیعه دیده نمی شود البته، نه از این جهت که فتوای مزبور را قبول ندارد، بلکه از این جهت که بدان نپرداخته اند. خلاصه آنکه، اگر کسی به دیدگاه غیر مشهور تمسک کند، با این اشکال مواجه است که چرا دیدگاه مشهور را بیان نمی کنید؟ 
 
 
رویکرد اسلام در حقوق بشر، تکاملی است
 
 
رویکرد اسلام در حقوق بشر، تکاملی است

اما در کنار نقاط قوت این کتاب، چند نکته شایسته بیان است. اولا: نویسنده در تبیین رویکردهای مختلف در حقوق بشر به رویکردهای انفعالی، تقابلی و تعاملی اشاره کرده است. به نظر می رسد می توان به رویکرد چهارمی به اسم رویکرد تکاملی اشاره کرد. یعنی آنچه که اسلام در مباحث حقوق بشر در نظر دارد، با توجه به اینکه این حقوق ها از خالق بشر ناشی شده است، یک رویکرد تکاملی است چراکه حقوق بشر را ارتقاء می دهد.

حق هایی که در اسلام به عنوان حق بشری مطرح هستند، بر آنچه که در اسناد حقوق بشر معاصر آمده است، ترجیح دارند؛ مثلا کرامت انسانی که در حقوق بشر اسلامی مطرح است، از مباحث مشابه آن نظیر دیگنیتیک بسیار برتر است. در اعلامیه جهانی حقوق بشر بدون آنکه انسان تعریف شود و بدون آنکه مبدا و معادی برای انسان در نظر گرفته شود، از شأن و حیثیت انسان سخن گفته است؛ در حالی‌که سخن از شأنیت انسانی که نه مبدا و نه معاد آن مشخص نیست، احاله به مبهم است.

دوما: در حقوق بشر معاصر مغالطه هایی وجود دارد؛ مناسب است که ما برای گرفتن قلم از دست دشمنان در این مباحث، به نقاط ضعف آنها اشاره کنیم تا روشن شود آنچه که امروزه به نام حقوق بشر مطرح می شود، خالی از ایراد نیست. اولین ایراد، تعبیر ابتدایی اعلامیه جهانی حقوق بشر است که بدون ذکر خداوند، انسان را آزاد و حق محور معرفی می کند.
 

انسان از نگاه اسلام، صاحب تکلیف است و از نگاه حقوق بشر معاصر، صاحب حق

همان‌طور که مستحضرید در کلمات برخی از نویسندگان معاصر، یکی از نکات فارق بین دیدگاه اسلامی و غیر اسلامی این است که انسان از نگاه اسلام، موجود صاحب تکلیف است در حالی‌که از نگاه حقوق بشر معاصر، انسان موجود ذی‌حق تلقی شده است. ما می دانیم که حق بدون تکلیف معنا ندارد و تقسیم بندی هوفلد، غلط است؛ وی تصور کرده که تنها در برابر حق مطالبه یا حق ادعا، تکلیف قرار می گیرد و در برابر حق قدرت، حق مصونیت و حق آزادی هیچ تکلیفی قرار نمی گیرد. در حالی‌که حداقل تکلیفی که در برابر هر یک از این سه حق قرار می گیرد، تکلیف به رسمیت شناختن آنها از سوی دیگری است.

سوما: بررسی مقایسه ای آشکار، سببی بهتر برای اقناع روح و وجدان دانشجو است. مثلا بیان تفاوت کرامت انسان و شأن انسان و آثار این دو می تواند بسیار قابل استفاده باشد. از یکی از مراجع، سوال شد که آیا بر کرامت انسانی، آثار فقهی مترتب می شود تا بر اساس آن، بتوان استنتاجات فقهی داشت؟ وی پاسخ داد پاسخ به این سوال، آسان نیست؛ باید بررسی شود که آیا می توان تنها بر اساس کرامت انسانی، استنتاجات فقهی داشته باشیم و یا تنها بر اساس کرامت انسانی، پاره ای از استنتاجات را مورد نقد قرار دهیم؟

من معتقدم که با جستجو در روایت، می توان در راستای پاسخ به این سوال حرکت کرد؛ به عنوان مثال، امیرالمومنین(ع) خطاب به مالک اشتر، آثاری بر کرامت مترتب کرده است. گرچه در فرمایش ایشان از لفظ کرامت استفاده نشده است ولیکن مضمون آن، کرامت است. حضرت امیر(ع) در فرازی از این روایت می فرماید: «ولا تَكونَنَّ عَلَيهِم سَبُعاً ضارِياً تَغتَنِمُ اُكلَهُم؛ فَإِنَّهُم صِنفانِ؛ إمّا أخٌ لَكَ فِي الدّينِ، وإمّا نَظيرٌ لَكَ فِي الخَلقِ».

در پایان، بهتر بود که در این کتاب به برخی از تالی فاسدهای حقوق بشر معاصر، بیشتر و پررنگ تر اشاره شود. به عنوان نمونه، هرگاه ما آزادی را محور اصلی تلقی کنیم و بگوییم انسان تا وقتی که آزادی دیگران را به خطر نیندازد، آزاد است تالی فاسدهایی نظیر آزادی زنای با محارم را به دنبال دارد، که قبح آن غیر قابل کتمان است.

گفتنی است، در انتهای این نشست اساتید و دانش پژوهان گرامی به بحث و تبادل نظر در این مورد پرداختند./501/241/ح
 

تهیه و تنظیم: مجتبی گهرگزی
ارسال نظر
نام:
ایمیل:
* نظر:
پربازدیدها
پر بحث ها
آخرین اخبار
پرطرفدارها
اوقات شرعی
۲۱ / ۰۹ /۱۳۹۸
قم
اذان صبح
۰۵:۳۳:۴۲
طلوع افتاب
۰۷:۰۳:۴۶
اذان ظهر
۱۲:۰۰:۳۸
غروب آفتاب
۱۶:۵۶:۱۲
اذان مغرب
۱۷:۱۵:۰۲