کد خبر : 9300
سه شنبه 10 مهر 1397 - 13:17

آیت الله اعرافی/ 29

فقه تربیت | تفاوت های طبیعی و غیر اختیاری بین انسانها منشاء ارزش گذاری نیست

وسائل ـ آیت الله اعرافی در بیست و نهمین جلسه درس خارج فقه تربیت گفت: اختلافات اختیاری انسان‌‌ها گاهی در اثر تلاش افراد و عملکردشان پیداشده و زیاد جنبه ارزشی و ضد ارزشی ندارد و گاهی اختلافاتی است که جنبه ارزشی و ضد ارزشی دارد و آیات مطرح شده گاهی هر دو را در بر می گیرد و گاهی در مورد یک قسم از این اختلافات است.

فقه تربیت | تفاوت های طبیعی و غیر اختیاری بین انسانها منشاء ارزش گذاری نیست

 

به گزارش  وسائل؛آیت الله اعرافی در بیست و نهمین جلسه درس خارج فقه تربیت  به ادامه بررسی آیات وارده در باب اختلاف انسان‌ها پرداخت.

مدیر حوزه های علمیه سراسر کشور در بیان مساله ابراز داشت: در مورد شمول آیات نسبت به اقسام اختلافات دو نظریه وجود دارد که نظریه اول یک نظریه تفصیلی است که آیات اختصاص به همان اختلاف عمدی و اختیاری بشر اشاره دارد و به اختلافات غیر اختیاری کاری ندارد یعنی اختلاف آن‌ها در واقع اختلاف حق و باطل است و اختلافات ارزشی و ضد ارزشی اختیاری است و تفاوت‌هایی که در انسان‌ها از لحاظ صلاح و فساد، ایمان و کفر و مسائل ارزشی پیدا شده است که اگر این نظریه باشد، در واقع اختلافی که در این آیات مطرح شده است، همان تفاوت‌های انسان‌ها در آن صلاح و فساد و ایمان و کفر و امثالهم است.

وی در ادامه گفت: اختلافاتی که در حوزه انتخاب افراد در قلمرو مسائل ارزشی رخ می‌دهد کلاً این آیات از بحث ما بیرون است هر چند بی‌ارتباط نیست، اما بحث تفاوت‌هایی که در طبیعت و شخصیت انسان‌ها وجود دارد و آن‌ها باید ملحوظ شود اما نظریه دوم، شمول آیات نسبت به تفاوت‌های قهری و غیر قهری بشر است و در مجموع این آیات می‌گویند که انسان‌ها با ظرفیت‌های متفاوت هستند و حالات متفاوت دارند.

استاد سطوح عالی حوزه در پایان اظهار داشت: در گروهی از این آیات، یک نوع تفاوت طبیعی که به اختیار نیست، واقعیت خارجی آن را پذیرفته است و حتی غیر طبیعی اختیاری، به شکلی می‌تواند مشمول آن ادله شود و صغرایی درست می‌کند که به‌ ضمیمه آن کبرویات ما را به رعایت این تفاوت‌ها می‌رساند. بنابراین یک منظر فلسفه تربیتی را در اینجا بحث کردیم که نگاه دین به این تفاوت‌ها است، اما این منظر فلسفی و نگاه اسلام به تفاوت‌ها و دامنه تفاوت‌ها، با بیانی که گفتیم، به نحوی با فقه هم در یک تعامل قرار می‌گیرد.

 

خلاصه ای از درس گذشته

آیه32 سوره زخرف به یک تفاوت تفاضلی میان انسان‌ها اشاره می‌کند، تفاوت تفاضلی که منشأ فرودستی و بالادستی می‌شود و به طور خاص این نوع تفاوت مدنظر است، تفاوت‌هایی که در امکانات ذهنی و فرهنگی و اجتماعی و امثالهم پیدا می‌شود، موجب این می‌شود که شخص دیگری را به کار گیرد و این همان تفاوت‌های تفاضلی و طولی و درجاتی  است در آیه قبلی هم مورد اشاره قرار گرفت اما اگر تفاوت‌هایی باشد که به نحوی ایجاد تفاوت کرده اما تفاضلی در آن نیست، شاید در آیه ملحوظ نباشد. معنای «بعضهم» و «بعض» دوم در آیه این نیست که یک فرد یا گروهی، تفوق بر گروه دیگر دارند و کل عالم را می‌شود به فائق و غیر فائق، غالب و مغلوب تقسیم کرد، پس ممکن است که این تفاوت‌های تفاضلی در انسان‌ها یا در گروه‌های انسانی، نسبی باشد، یعنی یکی یا گروهی بر دیگری تفوق دارد و گروه مقابل، از جهت دیگر بر این گروه تفوق دارد و از طرف دیگر این تفاوت‌ها یک میزان نیست، این تفاوت‌ها طیف دارد و مقول به تشکیک است.

اینکه فقه را محصور در تعداد محدود آیات‌ الاحکام بدانیم، به یک معنا درست است، چون در آیات فقهی، یک فقه واضح با مدلول صریح آمده است، اما به یک معنا اکثر قرآن فقه است، فقه قرآن خیلی وسیع‌تر از آیات الاحکام امروز است به طور مثال إِنَّ أَکرَمَکُم عِندَ اللَّهِ أَتقاکُم، جزء آیات الاحکام نیست، اما یک مدلول التزامی فقهی دارد و می‌فرمایند که تفاوت‌هایی مثل فقر یا غنا را مبنای ارزش‌گذاری و تعامل متفاوت قرار ندهید، بلکه تفاوت تفاضلی اختیاری در حوزه تقوا، مبنای ارزش‌گذاری متفاوت قرار داده شود.

شاکله تحت تأثیر عوامل غیر اختیاری و هم عوامل اختیاری است، عوامل اختیاری بر آمده از اعمال است، اعمال است که تأثیر و تأثر متقابل عمل و شاکله است، این شاکله در اثر اعمال پیدا می‌شود، بعد هم در اعمال دیگر منعکس می‌شود.

تقریر کامل درس

ابتدا در مقدمه اول چارچوب تفاوت‌ها و طبقه‌بندی تفاوت‌ها را بررسی کردیم، در مقدمه دوم نگرش و رویکرد قرآن و حدیث و روایت و دین به این منظومه تفاوت‌ها را مورد بررسی قراردادیم. در مقدمه دوم که عبارت بود از بررسی آیات و ادله ناظر به این تفاوت‌ها، به‌ منظور اینکه نوع تعامل با این تفاوت‌ها را بدانیم، به آیاتی اشاره کردیم. آیه «کُلٌّ یَعْمَلُ عَلَى شَاکِلَتِهِ» به نحوی در برگیرنده و حاوی تفاوت‌های افراد بود.

ادامه آیات وارده در باب اختلاف انسان‌ها

 در ادامه، مجموعه آیاتی به صورت یک طائفه‌ای است که نمونه‌هایی از آن عبارت‌اند از:

9 آیه 118 سوره هود

«وَلَوْ شَاءَ رَبُّکَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّةً وَاحِدَةً وَلَا یَزَالُونَ مُخْتَلِفِینَ»، اگر خداوند می‌خواست، همه مردم را یک گروه قرار می‌داد، اما خداوند این‌طور نخواسته است.

10 آیه 93 سوره نحل

«وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَجَعَلَکُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَلَکِنْ یُضِلُّ مَنْ یَشَاءُ وَیَهْدِی مَنْ یَشَاءُ وَلَتُسْأَلُنَّ عَمَّا کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ»، اگر خداوند می‌خواست این کار را انجام می‌داد، همه این‌ها با لَو آمده است.

11 آیه 8 سوره شوری

«وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَجَعَلَهُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَلَکِنْ یُدْخِلُ مَنْ یَشَاءُ فِی رَحْمَتِهِ وَالظَّالِمُونَ مَا لَهُمْ مِنْ وَلِیٍّ وَلَا نَصِیرٍ»

12 آیه 213 سوره بقره

«کَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِیِّینَ مُبَشِّرِینَ وَمُنْذِرِینَ وَأَنْزَلَ مَعَهُمُ الْکِتَابَ بِالْحَقِّ لِیَحْکُمَ بَیْنَ النَّاسِ فِیمَا اخْتَلَفُوا فِیهِ وَمَا اخْتَلَفَ فِیهِ إِلَّا الَّذِینَ أُوتُوهُ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَیِّنَاتُ بَغْیًا بَیْنَهُمْ فَهَدَى اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِیهِ مِنَ الْحَقِّ بِإِذْنِهِ وَاللَّهُ یَهْدِی مَنْ یَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِیمٍ»، علامه ذیل این آیه مفصل بحث کرده‌اند، این آیه اشاره می‌کند که ابتدا مردم یکدست بودند و بعد اختلافات پدید آمد.

این آیات در ارتباط با موضوع ما قابل ‌بحث است، با طرح این سؤال که این آیات اشاره‌ای به چه نوع اختلاف و تفاوتی دارند؟ مرحوم علامه در مورد این مسئله مطالبی فرموده‌اند، تا اینجا روشن است که اختلافات و تفاوت‌هایی که در میان انسان‌ها مشهود است، بر دو قسم است:

1 – اختلافات و تفاوت‌هایی که طبیعی و غیر اختیاری است، «وَقَدْ خَلَقَکُمْ أَطْوَارًا»[1]، امثال این آیه که در بعضی از آیات قبل این‌طور بود که ناظر به یک سلسله اختلافات و تفاوت‌های تکوینی، طبیعی، قهری و غیر اختیاری بود.

2 – قسم دوم تفاوت‌ها و اختلافاتی است که افراد با یکدیگر دارند، اما اختیاری است، خود آن‌ها پایه‌ریز آن تفاوت‌ها بودند.

اختلافات اختیاری انسان‌ها

قسم دوم به دو قسم تقسیم می‌شود:

1 – اختلافاتی که در اثر تلاش افراد و عملکردشان پیداشده و زیاد جنبه ارزشی و ضد ارزشی ندارد.

2 – اختلافاتی که جنبه ارزشی و ضد ارزشی دارد.

در آیات قبل این سؤال را می‌شد مطرح کرد که این تفاوت‌ها از کدام قبیل است، بخشی از آن آیات اشاره‌ای به آن اختلافات و تفاوت‌هایی داشت که غیر اختیاری است، بعضی از آن‌ها هم می‌توانست هر دو را در بر بگیرد، یا فقط اختیاری را در بر بگیرد، گفته می‌شود اگر خداوند می‌خواست شما را بی ‌اختلاف خلق و تنظیم می‌کرد، اما اراده الهی این است که شماها با اختلاف باشید، واقعیت خارجی این است که جامعه بشری، جامعه مختلف و متفاوت است، کدام‌یک از اقسامی که بیان شد، در آیات مقصود است؟

نظرات در شمول آیات نسبت به اقسام اختلافات

نظریه اول: اختصاص آیات به اختلافات عمدی و اختیاری بشر

یک نظریه تفصیلی این است که آیات اختصاص به همان اختلاف عمدی و اختیاری بشر اشاره دارد، به بخش دوم (اختلافات غیر اختیاری) کاری ندارد، اینکه آیه می‌فرماید: «وَلَوْ شَاءَ رَبُّکَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّةً وَاحِدَةً وَلَا یَزَالُونَ مُخْتَلِفِینَ»، اختلاف آن‌ها درواقع یعنی اختلاف حق و باطل است، اختلافات ارزشی و ضد ارزشی اختیاری است، تفاوت‌هایی که در انسان‌ها ازلحاظ صلاح و فساد، ایمان و کفر و مسائل ارزشی پیدا شده است.

اگر این نظریه باشد، در واقع اختلافی که در این آیات مطرح شده است، همان تفاوت‌های انسان‌ها در آن صلاح و فساد و ایمان و کفر و امثالهم است.

علاوه بر چهار آیه مذکور، آیه 48 سوره مائده این بیان را دارد که عبارت است از «وَأَنْزَلْنَا إِلَیْکَ الْکِتَابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقًا لِمَا بَیْنَ یَدَیْهِ مِنَ الْکِتَابِ وَمُهَیْمِنًا عَلَیْهِ فَاحْکُمْ بَیْنَهُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَلَا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَهُمْ عَمَّا جَاءَکَ مِنَ الْحَقِّ لِکُلٍّ جَعَلْنَا مِنْکُمْ شِرْعَةً وَمِنْهَاجًا وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَجَعَلَکُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَلَکِنْ لِیَبْلُوَکُمْ فِی مَا آتَاکُمْ فَاسْتَبِقُوا الْخَیْرَاتِ إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُکُمْ جَمِیعًا فَیُنَبِّئُکُمْ بِمَا کُنْتُمْ فِیهِ تَخْتَلِفُونَ».

اختلافاتی که در حوزه انتخاب افراد در قلمرو مسائل ارزشی رخ می‌دهد و طبیعت عالم هم اقتضای همین تفاوت‌ها و اختلافات را می‌کند، اگر این نظریه باشد، کلاً این آیات از بحث ما بیرون است هر چند بی‌ارتباط نیست، اما بحث تفاوت‌هایی که در طبیعت و شخصیت انسان‌ها وجود دارد و آن‌ها باید ملحوظ بشود، زیاد با بحث ما ربط ندارد، می‌شود از لحاظ تربیتی مورد بحث قرار داد، اما با سؤال اصلی ما در اصل رعایت تفاوت‌ها، فاصله دارد، در اصل رعایت تفاوت‌ها، سلسله تفاوت‌های غیر از این نوع هست، یا اگر هم گفته شود که وارد در بحث ما هست، از یک منظر و ملاک دیگری است، ممکن است در مقابل این نظریه کسی بگوید که این‌ها علاوه بر این مصداق، شامل قسم اول هم می‌تواند بشود، شمول و اطلاق دارد، انواع تفاوت‌های دیگری که در بشر وجود دارد، آن‌ها ممکن است گفته شود که حداقل در بعضی از این آیات، وارد است، بخصوص آیه 48 سوره مائده که اطلاق آن بعید نیست، با اینکه آیه «وَلَوْ شَاءَ رَبُّکَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّةً وَاحِدَةً»، مشترک در این چند آیه است و در این آیه هم ذکر شده است، اما در ادامه‌ فرموده‌اند: «وَلَکِنْ لِیَبْلُوَکُمْ فِی مَا آتَاکُمْ »، یعنی خداوند شمارا یکدست قرار نداد، بلکه شما متفاوت هستید، برای اینکه شما را بیازماید.

همین جمله لِیَبْلُوَکُمْ فِی مَا آتَاکُمْ، قرینه می‌شود که تفاوتی که قبل بیان‌ شده، شمول دارد، برای اینکه همه تفاوت‌ها، حتی قسم اول، ظرف استعداد است، حتی قسم اول و به طور واضح بخش اول تفاوت‌های طبیعی، جای امتحان است، لذا وَلَکِنْ لِیَبْلُوَکُمْ فِی مَا آتَاکُمْ، نوعی قرینه می‌شود که چیزی که در اینجا محذوف است، شمول دارد، برای اینکه چیزی در اینجا محذوف است:

«وَلَوْ شَاءَ رَبُّکَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّةً وَاحِدَةً وَلَکِنْ لِیَبْلُوَکُمْ فِی مَا آتَاکُمْ »، اگر خداوند می‌خواست شما را امت واحده قرار می‌داد، لکن شما را امت واحده قرار نداد، متفاوت قرارداد، «وَلَکِنْ لِیَبْلُوَکُمْ فِی مَا آتَاکُمْ» درواقع وَلَکِنْ جعلکم مختلفین لِیَبْلُوَکُمْ فِی مَا آتَاکُمْ هست، هر دو گونه اختلاف محل و ابزار و اهرم امتحان است، اختلافات نوع دوم، اختلافی که در سمت رفتن افراد به سوی خیر و شر وجود دارد، همچنین اختلافات طبیعی که در رنگ و پوست و نژاد و امثالهم هست.

نظریه دوم: شمول آیات نسبت به تفاوت‌های قهری و غیر قهری بشر

نظریه دوم این است که این آیات همه را در بر می‌گیرد، آیه 48 سوره مائده، قرینه‌ای بر این می‌شود که آیه «وَلَوْ شَاءَ رَبُّکَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّةً وَاحِدَةً»، می‌گوید که اگر می‌خواست شما را یک دست قرار می‌داد، اما متفاوت آفرید، تفاوت‌هایی که بخشی از آن تفاوت‌ها ارزشی و بخشی ارزشی نیست، بلکه تفاوت‌های متعارف بشر خواه قهری و غیر قهری است، همه این انواع در این آیات ممکن است که گفته شود مقصود خداوند است، لذا «وَلَا یَزَالُونَ مُخْتَلِفِینَ» جاری بوده و شمول دارد اما آن «إِلَّا مَن رَّحِمَ رَبُّکَ»، مانعی ندارد که به بخشی از آن شمول و اطلاق بخورد، خیلی باعث تقیید نمی‌شود.

در تفاوت‌های فردی غیر قهری هم ممکن است که إِلَّا مَن رَّحِمَ رَبُّکَ صدق کند.

در واقع با توجه به آنچه گفته شد آیات پنج گانه مطرح در امروز، سه نوع است، آیه 48 سوره مائده، ظهورش قوی است که مثل بقیه آیات باشد و اطلاق داشته باشد: «وَلَوْ شَاءَ رَبُّکَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّةً وَاحِدَةً»، همه تفاوت‌ها، حتی تفاوت‌های بحث ما را در بر می‌گیرد، در بقیه آیات، ممکن است که اطلاقش پذیرفته شود، اما به قوت ظهور آیه 48 سوره مائده نیست، اما شمول و اطلاق در آیه سوره بقره سخت است.

نکات مشهود در آیات وارده بر اختلافات انسان

مجموعه نکاتی که در این آیات مشاهده شد، عبارت‌اند از:

1 – قرآن این تفاوت‌ها را از منظر قدرت خداوند و جلوه‌ای از آیات الهی برشمرده است.

2 – یکی از اهداف این تفاوت‌ها را خداوند تعارف و شناسایی قرار داده است.

3 – یکی از اهداف این تفاوت‌ها را خداوند انتظام امور عالم و کار عالم قرار داده و بیان کرده است.

4 – این تفاوت‌ها را خداوند مایه‌ای برای آزمایش و امتحان قرار داده است.

5 – این تفاوت‌های طبیعی و غیرانتخابی را منشأ ارزش‌گذاری واقعی نمی‌داند و نباید آن را منشأ ارزش‌گذاری واقعی دانست.

درواقع دین این مسائل را پذیرفته است و یک تفسیری از اینها ارائه می‌دهد که می‌تواند در مقابل تفسیر نژادی از این تفاوت‌ها باشد. نگاه الهی و آسمانی و رویکرد آسمانی با چند ضلع نسبت به این تفاوت‌ها در دین وجود دارد.

ارتباط آیات مطرح شده با رعایت تفاوت‌ها

سؤال دیگر در ذیل این آیات این است که آیا این آیات ربطی به رعایت تفاوت‌ها و توجه به آن‌ها در اقدامات اخلاقی شخص با خودش یا اقدامات تربیتی دارد یا ندارد؟

جواب این سؤال این است که اگر مستقیم بخواهیم بگوییم، دلالت واضحی در این‌ها نبود که مستقیماً بگوییم ارتباط دارد، البته ضمن این‌ آیات از منظرهای دیگر بحث‌های فقهی بود و مجموع این‌ها می‌تواند به عنوان یک مقدمه و صغرای یک قیاسی به ‌ضمیمه یک مقدمه دیگری که از آیات و روایات استفاده می‌شود، اخذ بشود، آن‌وقت در آن مسیر هم قرار بگیرد ولی در همین حد است.

مجموع این آیات می‌گویند که انسان‌ها با ظرفیت‌های متفاوت هستند، حالات متفاوت دارند«وَ قَدْ خَلَقَکُمْ أَطْوارا»[2]،  از آن ‌جهت، آیاتی که در باب رعایت تفاوت‌ها و مقدورات بیان شد، مثل: «لَوْ کُنْتَ فَظًّا غَلِیظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِکَ»[3] یا  اینکه پیامبر رئوف و رحیم است، یا اینکه «جَادِلْهُمْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ» و آیات دیگری که در زمینه رعایت طاقت و توان می‌خواندیم با توجه به این آیات اطوار در اینجا یعنی طاقت‌های متفاوت، اگر بخواهد پیامبر مهربان باشد و امثالهم، باید این‌ها را رعایت بکند، به این شکل بله آیات دال بر تفاوت‌ها صغرای این کبرا می‌گردد.

در واقع حداقل در گروهی از این آیات، یک نوع تفاوت طبیعی که به اختیار نیست، واقعیت خارجی آن را پذیرفته است و حتی غیر طبیعی اختیاری، به شکلی می‌تواند مشمول آن ادله بشود، صغرایی درست می‌کند که به‌ ضمیمه آن کبرویات ما را به رعایت این تفاوت‌ها می‌رساند.

بنابراین یک منظر فلسفه تربیتی را در اینجا بحث کردیم که نگاه دین به این تفاوت‌ها است، اما این منظر فلسفی و نگاه اسلام به تفاوت‌ها و دامنه تفاوت‌ها، با بیانی که گفتیم، به نحوی با فقه هم در یک تعامل قرار می‌گیرد.

بحث بعدی در ادامه مباحث آیات، روایات است، عمدتاً مباحث روایی را در بحث رفق و مدارا بررسی کردیم، آن مجموعه روایات به تفاوت‌های انسان‌ها هم اشاره می‌کرد، بخش زیادی از آن مطرح شد، «النّاسُ مَعادِنُ کمَعادِنِ الذَّهَبِ وَالفِضَّةِ»[4] و امثال این روایات که در آن روایات بیان شد  که اباذر و سلمان با یکدیگر متفاوت هستند، انسان‌ها با یکدیگر متفاوت هستند، لذا به یک صورت نمی‌شود با آن‌ها رفتار کرد.

بنابراین روایاتی که به تفاوت‌های افراد اشاره می‌کنند و روایات مقداری واضح‌تر است و بُعد فقهی آن نیز در آن روایات وجود دارد که بهتر است مورد مطالعه قرار گیرد./926/ص

 

[1]- سوره مبارکه نوح، آیه 14

[2]- سوره مبارکه نوح، آیه 14.

[3]ـ سوره آل عمران، آیه 159.

[4]. الکافی : ج 8 ص 177 ح 197 ، مشکاة الأنوار : ص 455 ح 1522 ، بحار الأنوار : ج 67 ص121

 


کد خبرنگار : 35


ارسال به:         whatsapp telegram  

ارسال نظر




chapta
حداکثر تعداد کاراکتر نظر 200 ميياشد .
نظراتی که حاوی توهین یا افترا به اشخاص ،قومیت ها ،عقاید دیگران باشد و یا با قوانین کشور وآموزه های دینی مغایرت داشته باشد
منتشر نخواهد شد - لطفاً نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.