کد خبر : 9298
سه شنبه 10 مهر 1397 - 15:19

بخش دوم

گزارش مقاله| شبکه وکالت مصداق مهمی از ترتیبات امنیتی شیعیان است

وسائل- شبکه گسترده «وکالت » یک سازمان بزرگ علمی نیز بشمار می آمد‌ که‌ الگویی برای تشکیل حوزه های علمی امروز بود. منشأ علمی سازمان، امام معصوم علیه السلام بود و نیازها را ایشان رفع می نمود. «شبکه وکالت » در مسیر تکاملی خود، بعدها به‌ مراکز‌ فقهی و کلامی تبدیل شد

امنیت اسلامی/ امنیت اطلاعاتی

گزارش مقاله| شبکه وکالت مصداق مهمی از ترتیبات امنیتی شیعیان است

به گزارش خبرنگار وسائل؛ در بخش نخست گزارش از مقاله  امنیت و رفتار امنیتی در دوران امام هادی(ع) تبیین کرد که مطالعه سیره عملی‌ ائمه‌ اطهار علیه السلام در طول‌ زعامت‌ و امامت‌ ایشان، نشان می‌ دهد‌ که به رعایت مسائل‌ حفاظتی‌ و امنیتی اهتمام داشته و با استفاده از شیوه های مختلف و با انجام اقدامات حفاظتی، ضریب‌ امنیت‌ خویش را ارتقاء بخشیده و دشمنان را‌ از‌ دسترسی به‌ اطلاعات‌ مهم‌ و ارزشمند، ناکام ساخته اند‌.

در ادامه بررسی این مقاله به تبیین ابعاد دیگری از اقدامات امنیتی و اظلاعاتی امام هادی(ع) در این زمینه می پردازیم.

٢-٣- راهبردهای‌ پیشگیرانه‌ و مقابله ای امام هادی علیه السلام

امام هادی علیه السلام‌ با به کارگیری یک سلسله برنامه های ارشادی و تربیتی، مبارزه ی غیرمستقیمی را با حاکمیت آغاز کرد و بی آنکه‌ حساسیت‌ دستگاه‌ را متوجه خود سازد، به انجام فعالیت هایی بر ضد آن‌ ها‌ پرداخت. در مواقع لازم نیز تاجایی که حیات شیعه را به مخاطره نمی انداخت، دامنه ی آن‌ را‌ گسترده‌ تر می ساخت و با این فعالیت ها، بی اساس بودن این تصور‌ را‌ که‌ امام به دلیل مراقبت دشمن، در مسائل سیاسی مداخله نمی کرد و هیچ گونه مبارزه‌ ی سیاسی‌ نداشت‌  آشکار کرد. گفتنی است امام در شرایط حاکم، به بهترین شیوه های مبارزاتی دست‌ می‌ زد که در بسیاری موارد، دشمن را مرعوب خود می ساخت و او را‌ غافلگیر‌ می‌ کرد. راهبردهای اتخاذ ‌ ‌شده توسط امام را می توان با دو رویکرد سلبی و ایجابی‌ مورد‌ بحث قرار داد.

مهم ترین راهبردهای امام با رویکرد سلبی عبارتند از:

٢-٣-١- نامشروع‌ معرفی‌ کردن‌ حکومت عباسیان

امام با استفاده از فرصت های مناسب، با نامشروع معرفی کردن عباسیان، مسلمانان‌ را‌ از هرگونه همکاری با آنان مگر در موارد ضرورت بر حذر می‌ داشت‌ و با‌ این کار، چهره ی این مفسدان را برای مردم بیشتر آشکار می کرد.

٢-٣-٢- مبارزه‌ با‌ گروههای منحرف عقیدتی

دوران امام هادی علیه السلام اوج پیدایش مکتب های‌ گوناگون‌ عقیدتی بود که بستر آن با ایجاد فضای فکری به وسیله ی حکومت عباسی فراهم شده بود‌.

تیز‌ بینی امام در شناخت خط توطئه و استحاله فرهنگی، نقشه های دین ستیز‌ جریان‌ های انحرافی را آشکار می ساخت. اگر‌ چه‌ مراقبت‌ شدید از ایشان، اندکی آنان را در‌ رسیدن‌ به هدف ننگینشان یاری می داد و عدم دسترسی به امام، مشکلات جامعه اسلامی‌ را‌ افزون تر می کرد، ولی‌ امام‌ با نهایت‌ درایت‌ در‌ خنثی کردن این توطئه های فرهنگی‌ می‌ کوشید.

با توجه به وجود تبلیغات گروه های انحرافی از قبیل مفوضه‌، غلات‌، صوفیه، ثنویه و. . . امام یکی از راهبردهای‌ خود را مقابله با‌ تبلیغات‌ و افشای اهداف این فرق و نیز‌ باطل‌ کردن استدلال های این گروه ها قرار داده بودند. مهم ترین راهبردهای امام‌ با‌ رویکرد ایجابی عبارتند از:

٢-٣-٣- تلاش‌ برای‌ پی‌ ریزی جامعه ای‌ بیدار‌

از اهداف مهم و اساسی‌ امام‌، تلاش برای پی ریزی جامعه ای بیدار و آگاه بود که در پرتو ایمان، به‌ عنوان‌ زمینه ای برای تحقق آرمان های‌ ارزشمند‌ خلافت اسلامی‌ و حکومت‌ خاندان‌ پیامبر(ص ) عملی می شد‌.

٢-٣-٤- حفظ مصالح کلی و دراز مدت جامعه اسلامی

برجسته ترین اهداف سیاسی پیشوایان اسلام در ادوار‌ مختلف‌ ؛ حفظ مصالح کلی و دراز مدت جامعه‌ اسلامی‌، حفظ‌ جامعه‌ اسلامی‌ از خطر نابودی‌ و نیز‌ روشن نگه داشتن چراغ اسلام در کوران حوادث بوده است. آنان از رویارویی با ستم پیشگان‌ و ضدیت‌ با‌ دستگاه ستمگر، کوچک ترین هراسی نداشتند، ولی‌ با‌ درایت‌ و تیزبینی‌، به‌ شکل‌ دادن مبارزات بر اساس شرایط حاکم و در نظر داشتن کامل اوضاع می پرداختند.

٢-٣-٥- تبیین مقام و جایگاه امام و امامت در جامعه اسلامی

مهم ترین حرکت و راهبرد فرهنگی امام‌ هادی علیه السلام تبیین مسئله امامت و تعمیق فکر شیعه درباره مبحث امام شناسی است که در قالب زیارت جامعه کبیره بیان شده است. «زیارت جامعه کبیره » یک دوره کامل امام‌ شناسی‌ است.

٢-٣-٦- تبلیغ اندیشه مهدویت

امام هادی علیه السلام با تشدید تفکر مهدویت در عمل، نظام خلافت سلطنتی را به چالش می خواند و نظام ولایی را تبلیغ می کرد. آن‌ حضرت‌ اگر هم سخن نمی گفت ولی وجود او خود فریاد بلندی بود که نظام ولایی را تأیید و نظام خلافت سلطنتی را تهدید می‌ کرد‌.

٢-٣-٧- حفظ جان شیعیان و امید بخشی‌ به‌ آنان

با توجه به عدم ثبات سیاسی و دعواهای قدرت بین درباریان و فرماندهان نظامی و از سوی دیگر؛ عدم آمادگی شیعیان (از نظر عده و عده )، هرگونه‌ نشانه‌ و علامت مبنی بر قصد‌ امام‌ برای حرکت به منظور تصاحب قدرت، می توانست باعث قتل ایشان و سرکوب شدید شیعیان شود، گو اینکه علی رغم عدم اقدام جدی امام در این خصوص، شیعیان با شدیدترین وضعیت‌ توسط‌ حکومت و عمال آن، مورد آزار و اذیت قرار گرفته و به زندان و حبس محکوم و یا به قتل می رسیده اند؛ بنابراین امام یکی از راهبردهای خود را بر پایه حفظ جان شیعیان‌ قرار‌ دادند تا‌ با استفاده از شرایط بتوانند اهداف خود را عملی نمایند.

«سازمان وکالت » به نیابت از طرف معصومان‌ علیهم السلام در دوره های پیشین نیز مصداق داشت. اما در‌ دوره‌ امام‌ هادی علیه السلام این سازمان وسیع علمی، فکری و سیاسی از نمود خاص و برجستگی ویژه ای برخوردار شد‌ و ‌‌فواید‌ مهمی را در پی داشت.

پیوند مستمر بین امام و پیروان در اقصی نقاط‌ جهان‌ اسلام‌ که می توانست پیام امام را مثل ابزار ارتباطی امروزی به سرعت و به طور نظام‌ مند به شیعیان از یک کانال مؤثق و معتبر برساند، بدون این که از‌ لحاظ امنیتی برای پیروان‌ اهل‌ بیت علیهم السلام مشکل ساز باشد و از نظر جغرافیایی مکان آن ها را برای دیگران معلوم سازد، انجام می گرفت.

این عملیات و شبکه مهم، می توانست از نظر علمی و فقهی نیازهای‌ مردم را از منبع اصلی در دسترس قرار دهد که رفع شبهات عقیدتی و فکری از نتایج بدیهی و اولیه آن بود.

شبکه گسترده «وکالت » یک سازمان بزرگ علمی نیز بشمار می آمد‌ که‌ الگویی برای تشکیل حوزه های علمی امروز بود. منشأ علمی سازمان، امام معصوم علیه السلام بود و نیازها را ایشان رفع می نمود. «شبکه وکالت » در مسیر تکاملی خود، بعدها به‌ مراکز‌ فقهی و کلامی تبدیل شد و بدین ترتیب مسائل فقهی و کلامی از کانال مورد اطمینان برای پیروان، به منزله ی یک چتر حمایتی بزرگ و مصون بخش بود که تهاجم های فرهنگی را‌ نیز‌ بدون واکنش آشکار فیزیکی، پاسخ داده و دفع می نمود.

٣- اهم شاخص های حاصل از مؤلفه های حفاظتی و اطلاعاتی

امام هادی علیه السلام برای به اجرا در آوردن راهبردها، مهم‌ ترین‌ روشی‌ (تاکتیک ) که به کار می‌ بردند‌، سازماندهی‌ مبارزات سری در قالب «سازمان وکالت » بوده است. یکی از شیوه های رهبری امام هادی علیه السلام، مدیریت مبارزات مخفیانه با‌ حکومت‌ استبدادی‌ و طاغوتی عصر بود. آن حضرت فعالیت هایش را‌ در‌ موارد متعددی، مخفی کرده و دور از چشم عاملان حکومت انجام می داد. برخی از مؤلفه های حفاظتی و اطلاعاتی که‌ می‌ توان‌ از مطالعه «سازمان وکالت » و روش های (تاکتیک ها) مقابله ای‌ آن امام همام به عنوان  شاخص، استخراج کرد، عبارتند از:

٣-١- تشکیلات وکالت به مثابه سازمان اطلاعاتی

شرایط بحرانی‌ ای‌ که‌ امامان شیعه با آن روبرو بودند، ایجاب می کرد که به‌ ابزار‌ جدیدی برای برقراری ارتباط با پیروان خود دست یابند و این چیزی جز شبکه ارتباطی «وکالت » و تعیین‌ نمایندگان‌ در‌ مناطق مختلف نبود. این تشکیلات که از نیمه دوم عصر امامت یعنی‌ از‌ عصر‌ امام صادق علیه السلام به بعد آغاز به کار نمود، به تدریج دارای نظم‌، گستردگی‌ و هماهنگی‌ بیشتری شد تا آنجا که در عصر امام هادی علیه السلام این تدبیر ارزنده‌ و مؤثر‌ به عنوان یک نهاد رسمی و سازمان یافته، از برجستگی های ویژه ای برخوردار‌ شد‌ و غالب‌ نقاط شیعه نشین آن زمان در عالم اسلامی را زیر پوشش قرار داد. دستورالعمل‌ های‌ امام هادی علیه السلام به وکلا، حاکی از وجود سامانه و نظمی قابل تحسین‌ در‌ «سازمان‌ وکالت » در این دوره است.

گرچه یکی از اقدامات «شبکه وکالت » فعالیت های اطلاعاتی و حفاظتی‌ بوده‌ است ؛ ولی این شبکه به لحاظ نوع ساختار، شرح وظایف، مسئولیت های‌ منحصر‌ به‌ خود و همچنین تشکیل آن در شرایط اختناق سیاسی و امنیتی، می تواند از ویژگی های یک‌ سازمان‌ اطلاعاتی‌ برخوردار باشد.

ساختار یک سازمان، مشخص می کند که وظایف چگونه تخصیص‌ داده‌ شوند. چه شخصی به چه کسی گزارش دهد و سازوکارهای هماهنگی رسمی و هم چنین الگوهای تعاملی سازمان‌ که‌ باید رعایت شوند، کدامند .

سازمان مورد بحث ما نیز‌ دارای‌ یک ساختار تشکیلاتی بوده که جایگاه هر‌ یک‌ از‌ اعضا و سلسله مراتب اختیارات آن ها و هم‌ چنین‌ نحوه ارتباط آن ها با یکدیگر را مشخص می کرد. روشن است که‌ هر‌ سازمان در ابتدا شکل ساده‌ ای‌ دارد و با‌ طی‌ مراحل‌ تکاملی به ساختار اصلی خود می‌ رسد‌. هر سازمان ابتدا به صورت خطی شروع به شکل گیری می کند‌ سپس‌ با رشد و تکامل به یک ساختار‌ ‌ ‌هرمی شکل تبدیل می‌ شود‌ که دارای سلسله مراتب خاص‌ خود‌ است.

مسئله دیگر، حیطه نظارت یا سطحی است که رهبر سازمان بر آن‌ نظارت‌ دارد.

هر چه حیطه نظارت‌ رهبران‌ محدودتر‌ و کوچک تر باشد‌، ساختار‌ آن بلندتر می شود‌ و هر چه حیطه نظارت بزرگ تر باشد، ساختار کوتاه تر می شود این محور نیز با اصل‌ نظارت‌ مستقیم امام‌ در‌ «سازمان‌ وکالت » در ارتباط است‌. هم چنین، هر سازمانی برای رسیدن به اهداف خود نیازمند فعالیت های اجرایی است. نوع‌ و ماهیت‌ این فعالیت ها، وظایف آن سازمان‌ را‌ مشخص‌ می‌ کند‌. هر سازمان نقش‌ هایی‌ به عهده می گیرد که سبب شکل گیری فعالیت های آن در جهت اهداف می شود‌.

سازمان‌ در‌ لغت به معنای «تشکیلات» است. در‌ اصطلاح‌، سازمان‌ پدیده ای اجتماعی است که به طور آگاهانه، هماهنگ شده و دارای حدود و ثغور نسبتا مشخصی است و برای تحقق هدف یا اهدافی بر اساس یک سلسله مبانی دائمی‌ فعالیت می کند.  با دقت در این تعریف مشخص می شود خصوصیات پنج گانه سازمان عبارتند از: پدیده ی اجتماعی بودن، هماهنگی آگاهانه، داشتن مرز مشخص، تلاش‌ برای‌ تحقق هدف یا اهداف مشترک و نیز داشتن اصول دائمی. پنج خصوصیت مذکور در سازمان مورد بحث ما وجود دارد. این سازمان متشکل از افراد انسانی است که با هم‌ در‌ تعامل بوده اند (پدیده اجتماعی). هم چنین، هر کدام دارای اهداف معینی بوده، از اصول مشخصی پیروی می کرده و با دیگران مرزبندی داشته‌ و نیز‌ رهبری در رأس آن ها‌ بوده‌ است (هماهنگی آگاهانه ) که برنامه های سازمان را هماهنگ می کرده است ؛ بنابراین به دلیل این که خصوصیات یک سازمان، بر این مفهوم منطبق‌ است‌، در این متن از‌ اصطلاح‌ امروزی «سازمان » برای آن ها استفاده کرده ایم.

٣-٢- ساختار تشکیلاتی و شرح وظایف

شرایط سخت سیاسی حاکم بر عصر حیات «سازمان وکالت »، راهی جز روی آوری رهبری و اعضای این سازمان به‌ فعالیت‌ های مخفی و زیرزمینی در پیش روی آنان قرار نمی داد؛ به نحوی که به نظر می رسد عنوان «سازمان مخفی و زیرزمینی وکالت » و به عبارتی «التنظیم السری » که برخی محققان آن‌ را‌ پیشنهاد داده‌ اند. برای این تشکیلات است. روی آوری به نهان‌ و اصل تقیه، توانست شرایطی را برای رهبری و اعضای این سازمان فراهم‌ کند‌ که‌ در اوج دوران خفقان و اختناق عباسی، تشکیلات وسیع وکالت را با نظم و سامان مندی به پیش برند‌، ‌‌بدون‌ آنکه دستگاه خلافت عباسی موفق به کوچک ترین نفوذی در سازمان شود.

مقام‌ معظم رهبری می فرمایند:  حدیث معروفی درباره ی وفات حضرت هادی علیه السلام هست که از‌ عبارت آن معلوم می شود که عده ی قابل توجهی از شیعیان در سامرا‌ جمع شده بودند؛ به‌ گونه‌ ای که دستگاه خلافت هم آن ها را نمی شناخت ؛ چون اگر می‌ شناخت، همه شان را تار و مار می کرد؛ اما این عده چون شبکه ی قوی ای به وجود آورده بودند، دستگاه خلافت نمی توانست به آن ها دسترسی پیدا کند. ». (خامنه ای‌ : ١٣٨٣‌) ساختار اطلاعاتی و اهم وظایف سازمان وکالت به لحاظ نحوه ارتباطات و جمع آوری اطلاعات از ساختار ذیل تشکیل شده بود.

بررسی ها نشان می دهد که برخی از منابع به طور مستقیم گزارش خود را به امام می دادند و برخی دیگر مستقیما به امام دسترسی نداشته و به‌ دستور‌ ایشان گزارش ها را به افرادی می دادند که آن حضرت مشخص کرده بود.

«سازمان وکالت » با ایجاد شبکه ی ارتباطی مطمئن ؛ همچون رگ های بدن، تمامی قسمت های تحت‌ پوشش‌ این‌ سازمان را با قلب سازمان‌، یعنی‌ رهبری‌، و نقاط دیگر مرتبط می ساخت و از طرق ارتباطی قابل اعتمادی برخوردار بود.

تعدادی پیک همواره بین وکلا و مرکز استقرار امام در‌ رفت‌ و آمد‌ بودند. وکلا از افراد عادی و بازرگانان با مرکز‌ رهبری‌ سازمان ارتباط برقرار می کردند. گاه با سفر به محل امام یا وکیل ارشد او و گاهی ارتباط با وکلای‌ سیار‌ تبادل‌ اطلاعات صورت می گرفت. ایجاد‌ ارتباط بین شیعیان و امام علیه السلام، از مهم ترین اهداف و آثار تشکیل این سازمان بود. از‌ دیگر‌ کارکردهای اعضای "سازمان وکالت " می توان به نقش ارشادی در مقابله‌ با‌ بحران های اعتقادی و فکری نقش سیاسی و مبارزاتی و نقش تمهیدی برای‌ ورود‌ شیعیان‌ به عصر غیبت اشاره کرد.

برخی از وکلای امامی‌ به‌ ایفای‌ نقش علمی و تعلیم شیعیان نیز می پرداختند. این وکلا به حل مشکلات علمی و پاسخ‌ گویی‌ به‌ شبهات و دفاع از اهل بیت علیه السلام مبادرت می کردند. یکی‌ از‌ اصحاب امام صادق علیه السلام به نام ابوحنیفه سابق الحاج با دامادش در‌ مورد‌ ارث‌ اختلاف پیدا کرده بود. مفضل بن عمر جعفی با پرداخت چهارصد درهم به آنان‌، مسئله‌ را حل کرد. سپس به آنان گفت : این مال شخصی من نیست. امام‌ علیه‌ السلام‌ به من دستور داده است هرگاه دو نفر از اصحاب در امری اختلاف کردند، بین‌ آن‌ ها صلح برقرار کن و مالم را در این راه بده. ارشاد‌ مبتنی بر هدایت شیعیان در برهه های مختلف زمانی با بحران های گوناگونی روبرو بودند‌ که‌ «سازمان‌ وکالت » وظیفه مقابله با آن ها را بر عهده داشته است ؛ نظیر‌ ارشاد‌ شیعیان و مبارزه با غلات و منحرفان نیز از وظایف این سازمان بود که توسط چنین افرادی انجام‌ می‌ شد. مناقشه در فضل حضرت زهرا(س) و جواب حسین بن روح به آن‌، نمونه‌ ای دیگر از این عملکرد است.

ادامه دارد.....

120/د


کد خبرنگار : 42


ارسال به:         whatsapp telegram  

ارسال نظر




chapta
حداکثر تعداد کاراکتر نظر 200 ميياشد .
نظراتی که حاوی توهین یا افترا به اشخاص ،قومیت ها ،عقاید دیگران باشد و یا با قوانین کشور وآموزه های دینی مغایرت داشته باشد
منتشر نخواهد شد - لطفاً نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.