کد خبر : 9281
یکشنبه 08 مهر 1397 - 15:11

شرح مبسوط قانون اساسی/ اصل 26(بخش اول)

تعریف تشکّل‌های مندرج در اصل بیست و ششم

وسائل ـ اولین دسته از مفاهیمی که به بررسی آن خواهیم پرداخت تشکّل‌هایی است که اصل بیست و ششم قانون اساسی تشکیل آن را آزاد می‌داند. از همین رو در ادامه به بررسی مفهوم اصطلاحات احزاب، جمعیت‌ها، انجمن‌های سیاسی و صنفی، انجمن‌های اسلامی و اقلیت‌های دینی شناخته‌شده خواهیم پرداخت.

تعریف تشکّل‌های مندرج در اصل بیست و ششم

به گزارش وسائل، اولین گام در هر پژوهش علمی بیان مقصود مورد نظر از واژگان و اصطلاحات آن پژوهش است تا از این طریق فهم مشترکی میان مخاطبان حاصل گردد.

این موضوع در مقاله‌ی حاضر دارای اهمیت دو چندانی می باشد چرا که مفاهیم مورد نظر از اصطلاحات به کار رفته در اصل بیست و ششم و حدود و ثغور هر یک از آنها نیازمند بررسی و مطالعه‌ی تعاریف ارائه‌شده در ادبیات حقوق عمومی، با توجه به مبانی نظام جمهوری اسلامی ایران می باشد.

در همین راستا و جهت مطالعه‌ی دقیق‌تر اصطلاحات به کاربرده شده در اصل بیست و ششم، در دو بند به بررسی آنها خواهیم پرداخت. بند اول به مفهوم تشکّل‌های ذکر شده در اصل اختصاص می‌یابد و بند دوم مراد و مقصود مورد نظر از محدودیت‌های ذکر شده برای تجمعات را مورد مطالعه قرار می‌دهد.

بند اول: تشکّل‌های مندرج در اصل بیست و ششم

اولین دسته از مفاهیمی که به بررسی آن خواهیم پرداخت تشکّل‌هایی است که اصل بیست و ششم قانون اساسی تشکیل آن را آزاد می‌داند. از همین رو در ادامه به بررسی مفهوم اصطلاحات احزاب، جمعیت‌ها، انجمن‌های سیاسی و صنفی، انجمن‌های اسلامی و اقلیت‌های دینی شناخته‌شده خواهیم پرداخت:

الف ـ  مفهوم حزب

واژه حزب در زبان فارسی در مفهوم گروه، دسته، جماعت و فرقه سیاسی که در امور اجتماعی نظرهای خاص به یک طبقه را تعقیب می‌کند استعمال می‌گردد. این واژه معادل کلمه "party" در زبان انگلیسی می باشد.

در زبان و ادبیات عرب نیز اصل ماده‌ی حزب در معنای تجمع بر رأی و هدف واحد دلالت دارد که غلظت و شدت از لوازم آن محسوب می‌گردد. راغب اصفهانی حزب را گروه و جماعتی می‌داند که دارای شور و حماسه می‌باشند.

از اصطلاح حزب سیاسی در علم حقوق عمومی و علوم سیاسی تعاریف متعددی ارائه گردیده است و هر اندیشمندی بر اساس دیدگاه و مبانی فکری خود به بیان مفهوم حزب پرداخته است. برخی حزب را گردهمایی پایدار گروهی از مردم می‌دانند که دارای عقاید مشترک و تشکیلات منظمی هستند و به دنبال کسب قدرت سیاسی از طریق قانونی با استفاده از پشتوانه‌های سیاسی می‌باشند.

بنابر تعریف دیگر می‌توان گفت حزب گروهی است که هدف آن، دخالت در اداره امور کشور می‌باشند و اعضای حزب نیز تابع نظامات خاص آن هستند.

از دیدگاه اقتصادی، مارکس وبر حزب را به بنگاهی بازرگانی تشبیه می‌کند و می‌گوید: «حزب شرکت مرکب از اجتماع داوطلبانه افرادی است که می‌کوشند رهبران خود را به قدرت برسانند تا همه‌ی آنها به امتیازات مادی و معنوی نائل گردند».

دانیل کاکسی فرانسوی از بعد سیاسی به تعریف حزب پرداخته و معتقد است که « حزب عبارت از گروه سازمان‌دهی شده افراد حرفه‌ای  است که اعضایش برای دستیابی به قدرت و نمایندگی‌های سیاسی در نبرد می‌باشند». برخی اندیشمندان با نگاهی ساختاری، تشکیلات حزبی را دارای چهار خصوصیت ذاتی و بارز می‌دانند که عبارت‌اند از:

1-  حزب تشکیلاتی است که دارای سازمانی مستمر و دائم است که در فقدان بنیان‌گذارانش به حیات خود ادامه می‌دهد.

2-  سازمان حزب باید دارای شعبه‌های محلی باشد و در سطوح ملی گسترده شود.

 3-  تصمیم گیران اصلی حزب به دنبال کسب قدرت سیاسی می‌باشند.

4-  به دنبال گسترش پایگاه مردمی خود در سطح جامعه هستند.

با استناد به تعاریف فوق و تعاریف دیگر مطرح‌شده پیرامون حزب و وجوه مشترک آنها و با توجه به اختلاف دیدگاه‌ها و عقاید می‌توان با نگاهی به رویکردهای گوناگون به حزب، آن را این‌گونه تعریف نمود:

حزب مجموعه تشکیلاتی است که اولاً از نظر ساختارى داراى سازمانى مستمر و بادوام بوده و غالباً بتواند عمرى طولانی‌تر از بنیان‌گذارانش داشته باشد و دارای فعالیت‌های ملی یا محلی باشد؛ ثانیاً از نظر کارکردى، درصدد جلب مشارکت عمومی و دستیابى به سمت‌های دولتى و در نتیجه قدرت سیاسی باشد و ثالثاً از نظر اهداف، داراى برنامه‌ها و طرح‌هایی باشد که از طریق آن اقبال رأی‌دهندگان را کسب و قدرت‌طلبی خود را توجیه نماید.

احزاب را می‌توان با توجه به خاستگاه تشکیل به احزاب حکومتی و مردمی بر اساس نحوه عضوگیری به احزاب عوام و احزاب خواص (قاضی 1368 ، 723، 724) بر اساس شیوه‌های برنامه‌ریزی برای کسب و یا حفظ قدرت سیاسی به احزاب بنیادگرا، احزاب معتدل و احزاب محافظه کار تقسیم‌بندی نمود.

ب ـ  جمعیت

دومین اصطلاح به کار رفته در اصل بیست و ششم که بیانگر یکی دیگر از تشکّل‌هایی است که بر اساس قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران فعالیت آنان آزاد می باشد اصطلاح «جمعیت» است. جمعیت در لغت به معنای انجمن شدن و گرد هم  آمدن، گروه مردم و مردم یا موجودات زندهای که در یک جا گرد آمده باشند استعمال گردیده است.

در ادبیات رایج حقوق عمومی واژه‌ی جمعیت به عنوان یک تشکّل دارای مفهوم و تعریف ویژه‌ای نبوده و همان مفهوم لغوی آن کاربرد دارد. بر این اساس می‌توان گفت جمعیت واژه‌ی عامی است که هر نوع تجمعی اعم از اجتماعات سیاسی، علمی و محلی را شامل می‌شود و می‌تواند مقدمه‌ای برای تشکیل احزاب، انجمن‌ها و مشابه آن به‌حساب آید.

نکته‌ی قابل توجه در خصوص جمعیت آن است که اعضای جمعیت باید حداقل از یک بعد منافع مشترک داشته باشند. به بیان دیگر بر خلاف احزاب سیاسی، آنچه در شکل‌گیری جمعیت‌ها مؤثر می باشد، داشتن یک منفعت مشترک میان اعضا است که موجب گردهمایی آنان می‌گردد که این منفعت مشترک در هر زمینه‌ای می‌تواند عاملی برای تأسیس یک جمعیت باشد.

ج ـ  انجمن‌های سیاسی، صنفی و اسلامی

ابتدا به بررسی مفهوم «انجمن‌های سیاسی، صنفی و اسلامی» برای تبیین مفهوم عبارت انجمن خواهیم پرداخت و پس از آن اوصاف ذکر شده در اصل بیست و ششم برای این اصطلاح که همان عبارات سیاسی، صنفی و اسلامی می باشد را مطالعه خواهیم نمود.

انجمن در زبان فارسی در معانی گروه و فوج، مجلس یا دستهای از مردم که برای رایزنی در مورد امری یا رسیدن به هدفی معین در جایی گرد آمده باشند، محل گرد آمدن این عده، نهادی که از جمع شدن عدهای افراد با اهداف معین تشکیل میشود و نهادی متشکل از گروهی که با همفکری و مشورت برای رسیدن به هدف یا اهداف معین و مشترکی گرد هم جمع میشوند؛ به کار رفته است. واژه انجمن در ادبیات انگلیسی معادل واژه ی Association می باشد که در معانی جمع کردن، پیوستن و شرکت کردن استعمال گردیده است.

از دیدگاه اجتماعی انجمن ها گروه هایی مردمی هستند که از اجتماع افراد مشخص و محدود و برای دستیابی به اهداف از پیش تعیین شده و هدف آنها ارضای تمایلات شخصی و گروهی می باشد که برای نمونه در این زمینه میتوان از انجمن های علمی و تخصصی در رشته های مختلف، باشگاه ها، انجمن های خیریه و داوطلبانه یاد نمود.

اعضای این انجمنها به صورت آزادانه، تمام وقت و یا نیمه وقت، در سطوح گوناگون ملی و محلی و در عرصه های مختلف سیاسی، مذهبی، علمی، فرهنگی و ... فعالیت می نمایند مارکس وبر انجمن را گروهی می داند که مقررات آن آگاهانه و به ارادهی همهی شرکت کنندگان پذیرفته شده باشد. بروس کوئن در بیان ویژگی های انجمن آن را گروهی از افراد میداند که هدفش سازماندهی بر مبنای منافع مشترک می باشد.

مقصود حقوقی از انجمن به عنوان یکی از تشکّلهای اجتماعی نیز عبارتست از تشکلی که با شخصیت حقوقی و برای دستیابی به اهداف مشخص به طور مستمر گرد هم میآیند و به دنبال مقاصد غیر تجاری همانند فعالیتهای علمی، ادبی، امور خیریه و... باشند، هرچند که این امور دارای انتفاع اقتصادی نیز باشد.

در مقام بیان خصوصیات انجمن به عنوان یکی از تشکلهای مندرج در اصل بیست و ششم قانون اساسی میتوان به خصوصیاتی همانند وجود اهداف معین، وجود هنجارهای خاص و مورد پذیرش برای اعضاء و براساس اساسنامه و مقررات بودن، غیر انتفاعی بودن و ... اشاره نمود.

بر اساس آنچه در تعریف انجمن بیان گردید میتوان گفت انجمنهای سیاسی به گروهی اطلاق میگردد که با هدف دستیابی به اهداف سیاسی در کنار یکدیگر جمع می گردند و تفاوت آن با حزب در تجانس بیشتر اعضای انجمن با یکدیگر می باشد. هر چند دایرهی فعالیت انجمنهای سیاسی به گستردگی احزاب نیست و هدف آنها بیشتر شناساندن اهداف و فعالیت های انجمن به مردم می باشد تا رقابت در جهت کسب قدرت و حفظ آن.

در تبیین این عبارت باید بیان نمود که هرچند عناصر تشکیل دهندهی یک انجمن دارای وحدت هدف، جهان بینی و منافع مشترک میباشند؛ اما در اصول عقیدتی و به ویژه در تعیین خطمشیهای سیاسی کاملاً دنباله رو فرهنگ حاکم و شخصیت های مذهبی و سیاسی مشهور میباشند و از خود برنامهای ندارند. آنچه به عنوان خصوصیت بارز انجمنهای سیاسی به حساب میآید روابط اعضا همچون روابط حزبی به صورت تشکیلاتی، سازمانی و مدیریتی نمی باشد. و در انجمن ها به جای رهبری مدیریت مشاهده می گردد.

در خصوص اصطلاح «انجمنهای صنفی» نیز میتوان گفت که مقصود از صنف به مجموعه ی کسانی اطلاق می گردد که در شغل و حرفه ی واحدی فعالیت می نمایند.

بر همین مبنا مراد از انجمنهای صنفی نیز اجتماع گروهی از افراد است که دارای شغل واحدی هستند و هدف آنها از تشکیل انجمن تأمین و حفظ منافع آن شغل می باشد. برای نمونه می توان از انجمن سردفتران، انجمن روزنامه نگاران و انجمن نویسندگان و... به عنوان انجمن های صنفی یاد نمود.  

قانون فعالیت احزاب و جمعیت ها و انجمن های سیاسی و صنفی و انجمن های اسلامی یا اقلیت های دینی شناخته شده نیز انجمن های صنفی را تشکّل هایی می‌داند که به وسیله ی دارندگان کسب یا پیشه یا حرفه و تجارت معین تشکیل شده، اهداف برنامه ها و رفتار آن به گونه ای در جهت منافع خاص مربوط به آن صنف باشد. (ماده 2)

به نظر می رسد مفهوم سندیکا یا همان گروهی متشکل از کارگران و کارفرمایان که برای دفاع از منافع صنفی یا حرفه ای و بهبود وضع اقتصادی و اجتماعی اعضای خود اقدام به ایجاد تشکل می نمایند؛ ذیل مفهوم انجمن های صنفی مقرر در اصل بیست و ششم قانون اساسی قابل مطالعه می باشد.

مقصود از انجمن های اسلامی نیز تشکّل های مردمی است که اهداف دینی و انقلابی را پیگیری می نمایند. قانون فعالیت احزاب در مقام تعریف انجمن های اسلامی آورده است: «انجمن اسلامی هر واحد اداری، آموزشی، صنفی، صنعتی و یا کشاورزی تشکیلاتی است مرکب از اعضای داوطلب همان واحد که هدف آن شناختن و شناساندن اسلام، امر به معروف و نهی از منکر و تبلیغ و گسترش انقلاب اسلامی باشد». (ماده 3)

علاوه بر این اساسنامه ی تشکیل انجمن های اسلامی مصوب ستاد عالی کشوری انجمن های اسلامی سازمان تبلیغات اسلامی در تعریف انجمن های اسلامی می آورد: «انجمن اسلامی تشکلی است مردمی و خودجوش، مرکب از نیروهای مسلمان و معتقد به اسلام، ولایت فقیه، قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، عامل به احکام اسلام و مبشّر تفاهم و وحدت که به منظور اشاعه فرهنگ ناب اسلامی و حراست از دستاوردهای انقلاب اسلامی، در محیطهای کاری اعم از اداری، خدماتی، صنعتی، آموزشی، صنفی، کشاورزی، محلات و مساجد طبق مفاد این اساسنامه و تحت نظارت سازمان تبلیغات اسلامی تشکیل و دارای شخصیت حقوقی مستقل می باشد».

یکی دیگر از تشکّل هایی که فعالیت آن بر اساس اصل بیست و ششم قانون اساسی آزاد اعلام گردیده است، انجمن اقلیتهای دینی شناخته شده می باشند. مقصود از اقلیتهای دینی آن دسته از پیروان ادیانی میباشند که گروه اندکی از مردم را تشکیل میدهند و از آیین یا کیشی غیر از آیین عامه ی مردم پیروی می نمایند. بر اساس اصل سیزدهم قانون اساسی تنها اقلیتهای دینی شناخته شده در جمهوری اسلامی ایران اقلیتهای دینیِ زرتشتی، کلیمی و مسیحی می باشند.

در تبیین این عبارت میتوان بیان نمود که ایرانیان زرتشتی، کلیمی و مسیحی تنها اقلیتهای دینی به شمار می روند که قانون اساسی فعالیت آنان را آزاد دانسته است. قانون فعالیت احزاب نیز مقصود از انجمن اقلیتهای دینی را تشکیلاتی میداند که مرکب از اعضای داوطلب همان اقلیت دینی بوده و هدف از آن حل مشکلات و بررسی مسائل دینی، فرهنگی، اجتماعی و رفاهی ویژه آن اقلیت باشد. (ماده 4)./910/241/ح

 


منبع : پژوهشکده شورای نگهبان


ارسال به:         whatsapp telegram  

ارسال نظر




chapta
حداکثر تعداد کاراکتر نظر 200 ميياشد .
نظراتی که حاوی توهین یا افترا به اشخاص ،قومیت ها ،عقاید دیگران باشد و یا با قوانین کشور وآموزه های دینی مغایرت داشته باشد
منتشر نخواهد شد - لطفاً نظرات خود را با حروف فارسی تایپ کنید.